در كتاب مذكور ، از آن حضرت وارد است : « انّ للّه علمين ؛ علم مكنون مخزون لا يعلمه الّا هو - من ذلك يكون البداء - و علم علّمه ملائكته و رسله و انبياءه ؛ فنحن نعلمه » « 86 » ؛ يعنى : به درستى كه از براى حقّ تعالى دو علم است ؛ يكى علم مستور از غير حقّ و مخزون در نزد او كه نمىداند آن را مگر حقّ تعالى - و از اين علم مكنون مخزون ، ظاهر مىشود بداء « 87 » در علوم انبياء و رسل ص - ، و يكى ديگر ، علمى است كه تعليم مىفرمايد به ملائكه و رسل و انبياء خود ؛ پس ما اهل بيت مىدانيم اين علم را . علم اوّل را علم ذاتى حقيقى خوانند ، و علم ثانى را علم اضافى صفاتى گويند ؛ و محلّ علم ثانى ، لوح قضاء و قدر است كه عقل كلّى الهى است ، و نفس كلّى فلكى است كه : « اوّل ما خلق اللّه العقل » « 88 » . و عقل ، به معنى دانش و علم است ، و چون محلّ علوم الهيّهء قضائيّه است ، آن را عقل الهى نامند ؛ و علوم كلّيّهء ملائكه و رسل و انبياء و اوصياء كه سفراى حقّ تعالىاند به سوى خلايق ، و كتب الهيّهء سماويّه - جميعا - از عقل كلّى كه لوح قضاء الهى است ناشى است ، و علوم قدريّهء جزئيّه ، از نفس كلّى فلكى كه لوح قدر الهى است ناشى مىشود ؛ و محو و اثبات و بداء ، در لوح قدريّه است كه محلّ علوم جزئيّه است كه : يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَ يُثْبِتُ « 89 » ، و در لوح قضا كه محلّ علوم كلّيّهء الهيّه است محو و اثبات و بداء نيست ؛ لهذا آن را لوح محفوظ و ام‌ّالكتاب نامند كه : وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ « 89 » ، و اين باب ، زياده بر اين ، گنجايى شرح علم الهى را ندارد .

--> ( 86 ) - « الكافى » 1 : كتاب التّوحيد : باب البداء : حديث 8 ( 87 ) - بداء در لغت ، به معنى ظاهر شدن و آشكار شدن است ؛ و چون حضرت شارح - قدّس سرّه - در مفهوم آن و بيان قضا و قدر ، و تقسيمات علم حق ، به ذاتى و صفاتى ، بسط كلام داده‌اند بناى بر توضيحات اضافى نيست . ( 88 ) - اوّل چيزى كه خداوند آفريد ، عقل بود : « سعد السّعود » : 393 ، « بحار الانوار » 1 : 97 ( 89 ) - خدا محو مىكند و اثبات مىكند ( از مقدّرات ) هرچه را بخواهد ، و نزد اوست ام‌ّالكتاب ( لوح -